Polskie drogi ku niepodległości

/pobrano ze strony https://niepodlegla.gov.pl/


W listopadzie 1918 roku, po 123 latach nieobecności na mapach politycznych Europy, Polska odzyskała niepodległość. Stało się to głównie dzięki wytrwałości i ofiarności aktywnej części polskiego społeczeństwa, które w okresie niewoli przekazywało nowym generacjom młodych Polaków przywiązanie do języka i kultury narodowej. W latach pierwszej wojny światowej (1914-1918) wystąpiły sprzyjające okoliczności dla sprawy polskiej. Zaborcy Polski stanęli wówczas naprzeciwko siebie, łamiąc swą dotychczasową solidarność w kwestii polskiej.

Latem 1914 r., u progu rozpoczynającej się wojny, Polacy stanęli przed dylematem, po której stronie konfliktu się opowiedzieć. Część, m.in. Józef Piłsudski, nadzieje na odbudowę Rzeczypospolitej wiązała z państwami centralnymi. U ich boku sformowano ochotnicze Legiony Polskie. Inni (a wśród nich Roman Dmowski) to w Rosji i jej sojusznikach na Zachodzie widzieli mocarstwa, które mogły najpierw zjednoczyć ziemie polskie a w dalszej perspektywie doprowadzić do odzyskania przez Polskę niepodległości. Dla setek tysięcy Polaków zmobilizowanych do armii państw zaborczych wojna miała charakter bratobójczy. Poza tym same działania wojenne przyczyniły się do ogromnych zniszczeń materialnych, a setki tysięcy osób zmusiły do opuszczenia swych domostw w charakterze uchodźców wojennych.

Grupa oficerw legionowych domena publiczna

Grupa oficerów legionowych (domena publiczna)


Długo oczekiwany przełom w sprawie polskiej nastąpił w listopadzie 1916 r. Wówczas to cesarze Niemiec i Austrii proklamowali odrodzenie państwa polskiego na ziemiach odebranych Rosji (tzw. Akt 5 Listopada). Stanowił on wyłom w zmowie milczenia w kwestii polskiej. Kilka miesięcy później w Rosji obalono carat. Nowe władze Rosji uznały prawo Polaków do samostanowienia. Wkrótce zdecydowali się na to Francuzi i Brytyjczycy. Widząc, że państwa centralne nie są gotowe przyznać Polsce rzeczywistej niepodległości, Piłsudski zerwał z nimi i został internowany, Legiony rozwiązane a część legionistów – internowana.

Oficerowie legionowi internowani w Beniaminowie domena publiczna

Oficerowie legionowi internowani w Beniaminowie (domena publiczna)


Na rzecz sprawy polskiej lobbowali na Zachodzie luminarze polskiej kultury. Ignacy Paderewski zbierał pieniądze na ofiary wojny na ziemiach polskich i namawiał polityków państw zachodnich do poparcia idei niepodległości Polski. Między innymi w wyniku jego zabiegów Woodrow Wilson, prezydent USA, które w kwietniu 1917 r. przystąpiły do wojny, zaczął sprzyjać Polakom. Postulat niepodległości Polski uznali wkrótce i inni przywódcy państw ententy. We Francji z ochotników wywodzących się głównie ze środowisk polonijnych sformowano Armię Polską.

W lutym 1918 r. państwa centralne zawarły niekorzystny z polskiej perspektywy pokój brzeski z Ukrainą. Rozczarowani Polacy ostatecznie zerwali z państwami centralnymi i nadzieje na odbudowę Polski zaczęli powszechnie wiązać z ententą. Rozwiązano ostatnie odziały polskie walczące u boku państw centralnych. W przemówieniu do kongresu w styczniu 1918 r. Woodrow Wilson uznał odbudowę niepodległej Polski z dostępem do morza za jeden z warunków zawarcia trwałego pokoju.

Protest przeciwko pokojowi w Brzeciu Litewskim Krakw 16 lutego 1918 domena publiczna

Protest przeciwko pokojowi w Brześciu Litewskim. Kraków, 16 lutego 1918 (domena publiczna)


Gdy w październiku i listopadzie kończyła się wojna na Zachodzie i nastąpił rozpad Austro-Węgier, Polacy przystąpili do rozbrajania okupantów i tworzenia niezależnych instytucji państwowych. Uwolniony przez Niemców Józef Piłsudski przyjechał do Warszawy, gdzie 11 listopada 1918 r. przejął z rąk Rady Regencyjnej pełnię władzy cywilnej i wojskowej przyjmując funkcję Naczelnika Państwa. Rozpoczął się nowy etap w historii Polski.

 

dr hab. Piotr Szlanta

Kalendarium niepodległościowe


Arcyksi Ferdynand tu przed zamachem autor Karl Trstl na licencji CC-BY SA 30

Arcyksiążę Ferdynand tuż przed zamachem, autor Karl Tröstl (na licencji CC-BY SA 3.0)


28 lipca 1914

W reakcji na udany zamach na arcyksięcia Ferdynanda Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. W ciągu kilku kolejnych dni działa tzw. efekt domina. Na mocy porozumień sojuszniczych Rosja ogłosiła mobilizację wojska przeciwko Austro-Węgrom. W odpowiedzi Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, a następnie Francji. Zaborcy stanęli po dwóch stronach frontu. Rozpoczęła się I wojna światowa.

 

wiczenia Zwizku Strzeleckiego w Zakopanem 1913 - ze zbiorw NAC sygn 22-100-4

Ćwiczenia Związku Strzeleckiego w Zakopanem 1913 – (ze zbiorów NAC, sygn. 22-100-4)


5-6 sierpnia 1914

I Kompania Kadrowa pod dowództwem Józefa Piłsudskiego wyruszyła z Oleandrów pod Krakowem i przekroczyła granicę pomiędzy Galicją a Królestwem Polskim. Marsz niewielkiego (około 160 osobowego) oddziału miał wywołać powstanie antyrosyjskie na terenie Królestwa Polskiego. Kompania zajęła Kielce, ale po bezskutecznej próbie przebicia się do Warszawy, zmuszona została do odwrotu w stronę Krakowa.

Odezwa dowdztw naczelnych armii pastw centralnych AGAD domena publiczna

Odezwa dowództw naczelnych armii państw centralnych (AGAD, domena publiczna)


9 sierpnia 1914

Naczelne Dowództwa Niemieckie i Austro-Węgierskie wydały odezwę, w której zachęcały polską ludność zamieszkałą w Królestwie Polskim do włączania się w szeregi armii państw centralnych. „Przynosimy też wolność i swobodę wyznaniową, poszanowanie religii, tak strasznie uciskanej przez Rosję. Niech z przeszłości i z teraźniejszości przemówią do Was jęki Sybiru i krwawa rzeź Pragi, i katowanie unitów” – możemy przeczytać w dokumencie. Nie zawierał on jednak żadnych konkretnych zobowiązań ani obietnic dotyczących ewentualnego przyszłego Państwa Polskiego.

Odezwa wielkiego ksicia Mikoajewicza ze zbiorw Narodowego Archiwum Cyfrowego sygn1-H-14b-2

Odezwa wielkiego księcia Mikołajewicza (ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn.1-H-14b-2)


14 sierpnia 1914

W odpowiedzi na odezwę austriacką i niemiecką wódz naczelny armii rosyjskiej – wielki książkę Mikołaj Mikołajewicz – wydał odezwę do ludności polskiej, w której pisał: „niechaj zatrą się granice rozrywające na części naród polski! Niech naród polski połączy się w jedno ciało pod berłem cesarza rosyjskiego! Pod berłem tym odrodzi się Polska swobodna w swej wierze, języku i samorządzie!”. Odezwa skierowana była do Polaków mieszkających w Galicji i na ziemiach zaboru niemieckiego. Jednak, podobnie jak ta przygotowana przez dowódców sił państw centralnych, nie zawierała żadnych konkretnych deklaracji politycznych dotyczących kształtu i charakteru odrodzonego Państwa Polskiego.

Odezwa Naczelnego Komitetu Narodowego ze zbiorw Narodowego Archiwum Cyfrowego sygn 1-H-150a-1

Odezwa Naczelnego Komitetu Narodowego (ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-H-150a-1)


16 sierpnia 1914

Z połączenia Komisji Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych i istniejącego od końca lipca 1914 we Lwowie Centralnego Komitetu Narodowego, utworzony został w Krakowie Naczelny Komitet Narodowy. Na jego czele stanął Juliusz Leo – ówczesny prezydent Krakowa. Komitet sprawował władzę wojskową, polityczną i skarbową Polaków na terenie Galicji. Pierwszą jego inicjatywą było stworzenie Legionów Polskich u boku armii austro-węgierskiej. W 1915 roku w trzech brygadach Legionów walczyło ponad 20 tys. Polaków.

Odezwa Polskiego Centralnego Komitetu Ratunkowego polonapl domena publiczna

Odezwa Polskiego Centralnego Komitetu Ratunkowego (polona.pl, domena publiczna)


12 października 1914

Polonia amerykańska stworzyła Polski Centralny Komitet Ratunkowy. W pierwszych latach funkcjonowania realizował on przede wszystkim cele pomocowe zbierając fundusze na rzecz ofiar wojny na ziemiach polskich. Z czasem stał się też jednym z najważniejszych źródeł nacisku i promocji polskiej sprawy narodowej w zachodniej opinii publicznej.

 

Fotografia zbiorowa czonkw Polskiej Organizacji Wojskowej ze zbiorw NAC sygn 22-198-6

Fotografia zbiorowa członków Polskiej Organizacji Wojskowej (ze zbiorów NAC, sygn. 22-198-6)


22 października 1914

Józef Piłsudski stworzył na terenie Królestwa Polskiego niezależną i tajną Polską Organizację Wojskową. W pierwszym okresie jej funkcjonowania jej głównym zadaniem miały być akcje dywersyjne i wywiadowcze skierowane przeciwko Rosji. Jej struktury przypominać miały swoistą armię podziemną, kontrolowaną bezpośrednio przez Piłsudskiego, bez nadzoru ze strony któregokolwiek z zaborców.

Atak oddziaw rosyjskich w czasie bitwy dzkiej autor nieznany domena publiczna

Atak oddziałów rosyjskich w czasie bitwy łódzkiej (autor nieznany, domena publiczna)


11 listopada 1914

Rozpoczęła się tzw. bitwa łódzka, jedna z najkrwawszych bitew I wojny światowej. W starciu pomiędzy siłami niemiecko-austriackimi i rosyjskimi po obydwu stronach konfliktu bratobójczo walczyć mogło ponad 30 tys. żołnierzy narodowości polskiej.

Roman Dmowski twrca Komitetu Narodowego Polskiego ze zbiorw NAC 1-A-493

Roman Dmowski, twórca Komitetu Narodowego Polskiego (ze zbiorów NAC, 1-A-493)


25 listopada 1914

W Warszawie utworzony został Komitet Narodowy Polski – organizacja skupiająca polskich polityków, którzy szansę na odzyskanie niepodległości widzieli w sojuszu z Rosją i państwami ententy. Komitet, na którego czele stanęli Zygmunt Wielopolski oraz Roman Dmowski, skupiał głównie siły związane z narodową demokracją i innymi formacjami o charakterze prawicowym i nacjonalistycznym. Objął także patronat nad tworzeniem w Rosji polskich oddziałów nazwanych od miejsca pierwotnej koncentracji Legionem Puławskim.

Henryk Sienkiewicz - zaoyciel Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce ze zbiorw NAC 1-K-1795a

Henryk Sienkiewicz – założyciel Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce (ze zbiorów NAC, 1-K-1795a)


8 stycznia 1915

W Vevey pod Lozanną w Szwajcarii z inicjatywy Henryka Sienkiewicza utworzony został Komitet Generalny Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Jego głównym zadaniem była pomoc finansowa dla ofiar wojny na ziemiach polskich oraz reprezentowanie sprawy polskiej wśród zachodniej opinii publicznej.

Grupa ochotnikw do Armii Polskiej we Francji rekrutowana spord amerykaskiej Polonii ze zbiorw NAC sygn 1-H-288

Grupa ochotników do Armii Polskiej we Francji rekrutowana spośród amerykańskiej Polonii (ze zbiorów NAC, sygn. 1-H-288)


30 maja 1915

W Chicago odbył się potężny wiec środowisk polonijnych. Przed ponad stutysięcznym tłumem wystąpił znany pianista Ignacy Jan Paderewski, który w swoim przemówieniu domagał się od władz amerykańskich podjęcia starań o uwzględnienie w ładzie powojennym istnienia niepodległego Państwa Polskiego. Pod podejmującą ten temat petycją do prezydenta USA Woodrowa Wilsona podpisać się miało 600 tys. osób.

Marka polska obowizujca na terenie Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego domena publiczna

Marka polska obowiązująca na terenie Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego (domena publiczna)


24 sierpnia 1915

Na zajętych przez państwa centralne ziemiach Królestwa Polskiego powstało Generalne Gubernatorstwo Warszawskie. Zajmowało terytoria znajdujące się pod okupacją niemiecką: gubernie kaliską, warszawską, płocką, łomżyńską oraz część guberni piotrkowskiej i siedleckiej. Pozostała część Królestwa Polskiego administrowana była przez Austro-Węgry.

Dekoracja uczestnikw szary po Rokitn ze zbiorw Narodowego Archiwum Cyfrowego sygn 1-H-177-2

Dekoracja uczestników szarży po Rokitną (ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-H-177-2)


30 września 1915

W wyniku załamania frontu wschodniego wojska państw centralnych zajęły większość ziem polskich. W walkach po stronie niemieckiej i austriackiej aktywnie uczestniczyły Brygady Legionów Polskich. Do legendy przejdą bitwy pod Rokitną (13 czerwca 1915), Tarłowem (30 czerwca – 2 lipca 1915) i pod Raśną (21-24 sierpnia 1915). Wobec zdobyczy państw centralnych lider orientacji prorosyjskiej Roman Dmowski udał się na Zachód.

Akt 5 listopada AGAD domena publiczna

Akt 5 listopada (AGAD, domena publiczna)


5 listopada 1916

W Pszczynie ogłoszono akt podpisany przez cesarza niemieckiego i austro-węgierskiego, który zapowiadał utworzenie z ziem Królestwa Polskiego „państwa samodzielnego z dziedziczną monarchią i konstytucyjnym ustrojem”. Był to pierwszy akt wydany przez najwyższych przedstawicieli państw biorących udział w I wojnie, w którym zapowiadano utworzenie Państwa Polskiego. W dokumencie nie określono jednak jego granic, enigmatycznie stwierdzono jedynie, że będzie ono funkcjonowało w sojuszu z Niemcami i Austro-Węgrami. Akt nie był zatem gwarancją odzyskania pełnej niepodległości.

Car Mikoaj II domena publiczna

Car Mikołaj II (domena publiczna)


25 grudnia 1916

W odpowiedzi na akt 5 listopada w rozkazie noworocznym car Mikołaj II zapowiedział „stworzenie Polski wolnej, złożonej ze wszystkich trzech części, dotąd rozdzielonych”. Wobec strat terytorialnych Rosji akt nie mógł mieć żadnych konkretnych skutków politycznych. Otworzył jednak szansę na życzliwsze potraktowanie sprawy polskiej przez państwa ententy, które dotychczas uważały kwestię niepodległości Polski za wewnętrzną sprawę Rosji. Po abdykacji cara 16 marca 1917 roku rozkaz przestał mieć jakiekolwiek znaczenie.

Posiedzenie inauguracyjne Tymczasowej Rady Stanu domena publiczna

Posiedzenie inauguracyjne Tymczasowej Rady Stanu (domena publiczna)


14 stycznia 1917

W Warszawie, z inicjatywy Niemiec i Austro-Węgier, zainaugurowała swoją działalność Tymczasowa Rada Stanu z Wincentym Niemojewskim na czele. Była to instytucja quasi-rządowa, która przygotować miała polską administrację na terenie Królestwa Polskiego. Miał być to pierwszy krok do powołania obiecanego w akcie 5 listopada Państwa Polskiego. Jednocześnie rozpoczęto działania na rzecz przekształcenia Legionów w Wojsko Polskie.

Grupa Legionistw internowanych w Szczypiornie ze zbiorw NAC 1-H-225-2

Grupa Legionistów internowanych w Szczypiornie (ze zbiorów NAC, 1-H-225-2)


2 lipca 1917

Wobec kunktatorskiej polityki cesarzy względem Polski oraz podporządkowania formowanego wojska polskiego niemieckiemu dowództwu, Józef Piłsudski odmówił dalszej współpracy z Tymczasową Radą Stanu. Zaapelował także do polskich żołnierzy o nieskładanie przysięgi na wierność cesarzom i niewstępowanie do Polskich Sił Zbrojnych. Konsekwencją tzw. kryzysu przysięgowego było internowanie dużej części żołnierzy służących do tej pory u boku państw centralnych i osadzenie w obozach w Beniaminowie i Szczypiornie. Józefa Piłsudskiego osadzono w twierdzy w Magdeburgu. Wydarzenia z lipca 1917 roku były także końcem nadziei, że niepodległe państwo uda się odzyskać w sojuszu z państwami centralnymi.

Komitet Narodowy Polski domena publiczna

Komitet Narodowy Polski (domena publiczna)


15 sierpnia 1917

W Lozannie utworzono Komitet Narodowy Polski na czele z Romanem Dmowskim. Siedzibą KNP miał być Paryż. Do najważniejszych zadań komitetu należała integracja zachodnich środowisk polonijnych, reprezentowanie sprawy polskiej wobec rządów państw ententy, organizowanie polskiego życia politycznego na Zachodzie oraz nadzór nad formowaniem się polskich jednostek wojskowych we Francji. W sierpniu rząd francuski uznał KNP za jedyne oficjalne przedstawicielstwo polskie. W ślad za Francją w październiku podobne deklaracje złożyły władze Wielkiej Brytanii i Włoch, a w grudniu USA.

Rada Regencyjna po oficjalnym zoeniu przysigi domena publiczna

Rada Regencyjna po oficjalnym złożeniu przysięgi (domena publiczna)


12 września 1917

W reakcji na dymisję Tymczasowej Rady Stanu Niemcy powołały na terenie Królestwa Polskiego Radę Regencyjną. Miała ona – do czasu powołania nowego monarchy – sprawować formalnie tymczasową władzę na ziemiach Królestwa Polskiego.  W jej skład weszli arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski, Zdzisław Lubomirski i Józef Ostrowski. Rada powołała także rząd na czele z Janem Kucharzewskim. Zakres władzy Rady Regencyjnej był jednak ograniczony do wybranych działań. Na dodatek nie cieszyła się ona zbyt dużym autorytetem w polskim społeczeństwie. Mimo to w latach 1917-18 podjęła szereg działań prawno-administracyjnych będących podwaliną pozwalającą na utworzenie w 1918 niepodległego Państwa Polskiego.

Zebranie partii bolszewickiej domna publiczna

Zebranie partii bolszewickiej (domna publiczna)


15 grudnia 1917

Bolszewicy, po zdobyciu w wyniku rewolucji październikowej władzy w Rosji, wydali Deklarację Praw Narodów Rosji, w której przyznali prawo do samookreślenia i utworzenia samodzielnego państwa wszystkim narodom zamieszkującym tereny Rosji, w tym Polakom. Wobec braku kontroli nad ziemiami polskimi deklaracja władz rewolucyjnych nie miała jednak żadnego – poza czysto propagandowym – znaczenia politycznego.

Woodrow Willson przemawia przed Kongresem USA Hulton Archive domena publiczna

Woodrow Willson przemawia przed Kongresem USA (Hulton Archive, domena publiczna)


8 stycznia 1918

Prezydent USA Woodrow Wilson w orędziu noworocznym ogłosił 14 punktów stanowiących, jego zdaniem, fundament powojennego ładu międzynarodowego. W 13 punkcie stwierdził, że powinno powstać niepodległe Państwo Polskie z bezpiecznym dostępem do morza, obejmujące ziemie zamieszkałe przez ludność bezsprzecznie polską. Była to pierwsza deklaracja zagranicznego polityka, w której określono zasady na jakich miały się formować granice odrodzonego państwa.

Banknoty Ukraiskiej Repuliki Ludowej domena publiczna

Banknoty Ukraińskiej Repuliki Ludowej (domena publiczna)


9 lutego 1918

W Brześciu nad Bugiem państwa centralne podpisały układ pokojowy z powstałą w styczniu 1918 roku niepodległą Ukraińską Republiką Ludową. W traktacie URL przyznano m.in. Chełmszczyznę i część Polesia. Spotkało się to z ostrymi protestami ze strony polskiej. Na znak protestu ostatnie oddziały polskie służące po stronie Niemiec i Austro-Węgier wymówiły służbę. Część żołnierzy podjęła próbę przedostania się na Zachód.

Deklaracja niepodlegoci ogoszona przez Rad Regencyjn domena publiczna

Deklaracja niepodległości ogłoszona przez Radę Regencyjną (domena publiczna)


7 października 1918

Wobec coraz gorszej sytuacji Niemiec na froncie zachodnim Rada Regencyjna proklamowała powstanie niepodległego Państwa Polskiego, które zbudowane miało być zgodnie z założeniami opisanymi w trzynastym punkcie orędzia Wilsona.

Rada Narodowa lska Cieszyskiego na licencji CC-BY-SA 30

Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego (na licencji CC-BY-SA 3.0)


19 października 1918

Na Śląsku Cieszyńskim powstaje polska Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. Przynależność Śląska Cieszyńskiego stała się kością niezgody pomiędzy odzyskującą niepodległość Polską a powstającą Czechosłowacją.

Manifestacja polska przy wiey ratuszowej w Krakowie domena publiczna

Manifestacja polska przy wieży ratuszowej w Krakowie (domena publiczna)


28 października 1918

W związku z deklaracją Karola I o federalizacji monarchii habsburskiej w Krakowie ukształtowała się Polska Komisja Likwidacyjna na czele z Wincentym Witosem. Jej zadaniem miało być przejęcie władzy administracyjnej od Austriaków i ustanowienie państwowości polskiej w Galicji.

Naczelna Komenda Obrony Lwowa domena publiczna

Naczelna Komenda Obrony Lwowa (domena publiczna)


1 listopada 1918

W Galicji Wschodniej proklamowana została Zachodnioukraińska Republika Ludowa. We Lwowie rozpoczęły się walki pomiędzy Polakami a Ukraińcami o władzę nad miastem. Wśród polskich obrońców miasta znalazło się wielu członków ruchu harcerskiego i młodzieży. Młodych ludzi nazwano „Orlętami Lwowskimi”. Wojna polsko-ukraińska o terytorium Galicji Wschodniej toczyła się aż do połowy 1919 roku.

Afisz proklamujcy powstanie Tymczasowego Rzdu Ludowego Igancego Daszyskiego domena publiczna

Afisz proklamujący powstanie Tymczasowego Rządu Ludowego Igancego Daszyńskiego (domena publiczna)


7 listopada 1918

W Lublinie lewica niepodległościowa i ludowcy powołali niezależny od Rady Regencyjnej Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele.

Pisudski w czasie internowania w Magdeburgu domena publiczna

Piłsudski w czasie internowania w Magdeburgu (domena publiczna)


10 listopada 1918

Józef Piłsudski został wypuszczony z twierdzy w Magdeburgu. W godzinach popołudniowych dotarł do Warszawy.

Marszaek Foch przed wagonem kolejowym w lesie Compigne domena publiczna

Marszałek Foch przed wagonem kolejowym w lesie Compiègne (domena publiczna)


11 listopada 1918

W wagonie kolejowym w lesie pod francuskim Compiègne podpisano rozejm pomiędzy państwami ententy a Cesarstwem Niemieckim kończący I wojnę światową. Pozbawiona autorytetu Rada Regencyjna postanawia oddać Piłsudskiemu władzę nad tworzącym się wojskiem. W Poznaniu działający od 1916 roku tajny Centralny Komitet Obywatelski (grupujący stronnictwa o charakterze narodowym i ludowym), zmienił nazwę na Naczelną Radę Ludową i ogłosił się reprezentantem polskich interesów w Wielkopolsce.

Fragment artykuu z Kurjera Warszawskiego informujcy o przybyciu Jzefa Pisudskiego domena publiczna

Fragment artykułu z Kurjera Warszawskiego informujący o przybyciu Józefa Piłsudskiego (domena publiczna)


14 listopada 1918

Rada Regencyjna zdecydowała się na oddanie Józefowi Piłsudskiemu władzy cywilnej. W kolejnych dniach Piłsudskiemu podporządkował się Tymczasowy Rząd Ludowy Daszyńskiego i Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego.

Rzd Jdrzeja Moraczewskiego domena publiczna

Rząd Jędrzeja Moraczewskiego (domena publiczna)


18 listopada 1918

Józef Piłsudski powołał koalicyjny rząd na czele z socjalistą Jędrzejem Moraczewskim. Rząd nie zyskał jednak przychylności Narodowej Demokracji i części ruchu ludowego.

Dekret o wadzy reprezentacyjnej domena publiczna

Dekret o władzy reprezentacyjnej (domena publiczna)


22 listopada 1918

Wydany został dekret o władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej, w myśl którego Polska stała się republiką. Do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego pełną władzę w państwie sprawować miał Tymczasowy Naczelnik Państwa, który to urząd objął Józef Piłsudski.

Paderewski w Poznaniu ze zbiorw Narodowego Archiwum Cyfrowego sygn 1-H-319-2

Paderewski w Poznaniu (ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego, sygn. 1-H-319-2)


26 grudnia 1918

Do Poznania przybył przedstawiciel Komitetu Narodowego Polskiego Ignacy Paderewski. Został entuzjastycznie przywitany przez tłumy Polaków. Dzień później w Wielkopolsce wybuchło powstanie przeciwko władzy niemieckiej. Wizyta Paderewskiego była iskrą, która roznieciła nastroje patriotyczne i doprowadziła do wybuchu rewolty.

Pisudski i Paderewski wychodzcy z naboestwa w katedrze w Jana ze zbiorw NAC 22-241-1

Piłsudski i Paderewski wychodzący z nabożeństwa w katedrze św. Jana (ze zbiorów NAC, 22-241-1)


16 stycznia 1919

Do dymisji podał się rząd Jędrzeja Moraczewskiego. W wyniku porozumienia z Józefem Piłsudskim powołany został rząd z popieranym przez endecję i ludowców Ignacym Paderewskim na czele. Dzięki tej nominacji udało się stworzyć rząd popierany przez główne siły polityczne. Nowa Rada Ministrów zostaje również uznana przez Komitet Narodowy Polski, a za nim przez ententę. Polska zostaje oficjalnie uznana za państwo niepodległe.

Wielka czwrka konferencji pokojowej w Paryu domena publiczna

Wielka czwórka konferencji pokojowej w Paryżu (domena publiczna)


18 stycznia 1919

Rozpoczęła się konferencja pokojowa w Paryżu. W jej ramach 27 zwycięskich państw ustalić miało powojenny ład w Europie. Ważną kwestią było uzgodnienie granic nowopowstałych krajów, w tym Polski. Najpoważniejszym wyzwaniem dla uczestników konferencji było wyznaczenie granicy polsko-niemieckiej. Spornymi terenami były przede wszystkim Górny Śląsk, Wielkopolska, Kujawy i Pomorze Gdańskie, a także Warmia i Mazury. Reprezentantami Polski w Paryżu byli Roman Dmowski i Ignacy Paderewski.

Czescy onierze w czasie walk o lsk Cieszyski domena publiczna

Czescy żołnierze w czasie walk o Śląsk Cieszyński (domena publiczna)


23 stycznia 1919

Władze czeskie wydały rozkaz ataku na teren Śląska Cieszyńskiego. Rozpoczęła się wojna polsko-czechosłowacka o pogranicze śląskie. Ofensywa czeska powstrzymana została 31 stycznia w wyniku nierozstrzygniętej bitwy pod Skoczowem. O dalszych losach Śląska Cieszyńskiego zdecydować miała konferencja w Paryżu.

Otwarcie Sejmu Ustawodawczego domena publiczna

Otwarcie Sejmu Ustawodawczego (domena publiczna)


26 stycznia 1919

Odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego. Sejm wybrany został w wyborach pięcioprzymiotnikowych – powszechnych, równych, tajnych, bezpośrednich i proporcjonalnych. Ordynacja usankcjonowała też prawa wyborcze dla kobiet. Elekcja skończyła się wielkim sukcesem narodowej demokracji, która uzyskała blisko 36% mandatów. Wynik poniżej oczekiwań zdobyli socjaliści (9%). Ważnymi siłami politycznymi okazały się partie chłopskie. Centrystyczny PSL „Piast” zdobył 12% mandatów, zaś centrolewicowe PSL „Wyzwolenie” 15%.

Przyczek mostowy w Dwisku onierze w okopie ze zbiorw NAC 1-H-370

Przyczółek mostowy w Dźwińsku. Żołnierze w okopie (ze zbiorów NAC, 1-H-370)


14 lutego 1919

W miejscowości Mosty niedaleko Szczuczyna polskie wojska starły się z nacierającymi ze wschodu oddziałami Armii Czerwonej. Bitwa uznawana jest za formalny początek wojny polsko-bolszewickiej o kontrolę nad Kresami Wschodnimi. W planach bolszewików było przeniesienie rewolucji na zachód Europy, jednak na ich drodze stanęło nowopowstałe Państwo Polskie.

Genera Jzef Dowbor-Municki podczas przegldu 7 puku Strzelcw Wielkopolskich ze zbiorw NAC 1-H-341-1

Generał Józef Dowbor-Muśnicki podczas przeglądu 7 pułku Strzelców Wielkopolskich (ze zbiorów NAC, 1-H-341-1)


16 lutego 1919

Zakończono działania zbrojne w Wielkopolsce. Wyzwolony przez powstańców obszar oddany został pod kontrolę Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej. O dalszych losach Wielkopolski zdecydować miała konferencja pokojowa w Paryżu.

Uroczysto zalubin Polski z morzem - 10021920 ze zbiorw NAC 1-H-347-2

Uroczystość zaślubin Polski z morzem – 10.02.1920 (ze zbiorów NAC, 1-H-347-2)


28 czerwca 1919

Zawarty został traktat pokojowy w Wersalu. Na jego mocy Polsce przyznane zostało Pomorze Gdańskie bez Gdańska i Wielkopolska. Na Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach odbyć się miały plebiscyty. Gdańsk zyskał status wolnego miasta. Konferencja pokojowa uznała polską administrację tymczasową nad Galicją Wschodnią. Polska otrzymała na 25 lat mandat na zarządzanie prowincją przy zachowaniu jej autonomiczności. Po tym okresie w Galicji miał się odbyć plebiscyt.

Oddzia karabinw masznowych w Bogucicach domena publiczna

Oddział karabinów masznowych w Bogucicach (domena publiczna)


16 sierpnia 1919

W reakcji na terror i fatalną sytuację ekonomiczną na Górnym Śląsku wybuchło powstanie przeciwko władzy niemieckiej (tzw. I powstanie śląskie). Bunt stłumiony został 26 sierpnia. Duża część powstańców przekroczyła granicę szukając schronienia po polskiej stronie. Pod wpływem opinii międzynarodowej i w wyniku negocjacji z polskim rządem inicjatorów powstania objęto amnestią i pozwolono im na powrót na Śląsk.

Polscy onierze pod pomnikiem Chmielnickiego w Kijowie ze zbiorw NAC 107-1007-1

Polscy żołnierze pod pomnikiem Chmielnickiego w Kijowie (ze zbiorów NAC, 107-1007-1)


25 kwietnia 1920

Początek ofensywy polskiej na Kijów. Na mocy porozumienia z Symonem Petlurą, przywódcą Ukraińskiej Republiki Ludowej, Piłsudski zdecydował się na uderzenie na Kijowszczyznę. Efektem miało być odrodzenie na tych ziemiach buforowego Państwa Ukraińskiego pozostającego w sojuszu z Polską. 9 maja 1920 roku Polacy i Ukraińcy zdobyli Kijów. Nie udało się jednak rozbić bolszewickich armii operujących na froncie wschodnim.

Polskie oddziay wycofujce si z okolic Tarnopola ze zbiorw NAC 1-H-375

Polskie oddziały wycofujące się z okolic Tarnopola (ze zbiorów NAC, 1-H-375)


26/27 maja 1920

Początek kontrofensywy sił bolszewickich na froncie ukraińskim i białoruskim. W wyniku ataku Polacy zostali zmuszeni do opuszczenia Kijowa, a następnie Galicji Wschodniej. Na Froncie Białoruskim siły polskie przełamane zostały przez 1 Armię Konną Siemona Budionnego i zmuszone do odwrotu.

Wadysaw Grabski domena publiczna

Władysław Grabski (domena publiczna)


10 lipca 1920

W trakcie konferencji w Spa premier Władysław Grabski zgodził się na warunki podyktowane przez premiera Wielkiej Brytanii Davida Lloyd George’a. Za cenę pomocy ententy w wojnie z bolszewikami Polacy mieli wyrazić zgodę na ustanowienie granicy wschodniej na tzw. linii Curzona. Bez plebiscytu rozwiązana miała być też kwestia podziału Śląska Cieszyńskiego, Orawy i Spiszu. Większość terytoriów, w tym zamieszkałe przez Polaków tzw. Zaolzie, znalazło się w granicach Czechosłowacji.

Przekazanie gosw regionu w budynku Rejencji Olsztyskiej w czasie plebiscytu domena publiczna

Przekazanie głosów regionu w budynku Rejencji Olsztyńskiej w czasie plebiscytu (domena publiczna)


11 lipca 1920

Odbył się plebiscyt na Warmii i Mazurach. Z powodu między innymi trwającej ofensywy bolszewickiej i niepewności związanej z przyszłością istnienia Państwa Polskiego, referendum zostało przez Polskę przegrane. Warmia i Mazury, oprócz nielicznych pogranicznych wsi, pozostały częścią Niemiec.

Witos i Daszyski - premier i wicepremier Rzdu Jednoci Narodowej domena publiczna

Witos i Daszyński – premier i wicepremier Rządu Obrony Narodowej (domena publiczna)


24 lipca 1920

W miejsce rządu Grabskiego, który podał się do dymisji powołano nowy gabinet wspierany przez szeroką koalicję. Na czele rządu stanął Wincenty Witos, a tekę wicepremiera objął Ignacy Daszyński. Taki skład rządu miał zachęcić chłopów i robotników do walki przeciwko bolszewikom.

Polskie wojska bronice Miosnej domena publiczna

Polskie wojska broniące Miłosnej (domena publiczna)


13-25 sierpnia 1920

Trwała najważniejsza bitwa wojny polsko-bolszewickiej: bitwa warszawska. W jej wyniku Polakom udało się powstrzymać ofensywę bolszewików i ruszyć do kontrofensywy. Polska armia odniosła sukces nie tylko dzięki bohaterskiej postawie obrońców stolicy oraz geniuszowi wojennemu Józefa Piłsudskiego i jego sztabu, lecz także dzięki oddziałom broniącym w tym czasie Lwowa. Obrona Lwowa umożliwiła skuteczne rozwinięcie kontrofensywy znad rzeki Wieprz i rozbicie sił rosyjskich.

Grupa powstacw lskich ze zbiorw NAC 1-H-464-1

Grupa powstańców śląskich (ze zbiorów NAC, 1-H-464-1)


19-25 sierpnia 1920

II powstanie śląskie. Jego bezpośrednią przyczyną był wzrost nastrojów antypolskich na Górnym Śląsku: wzmożenie terroru, napaści na polskich działaczy i rozbijanie polskich wieców. W efekcie buntu Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku nakazała rozwiązać niemiecką Sicherheitspolizei, na jej miejsce wprowadzając mieszane polsko-niemieckie oddziały policji plebiscytowej.

Preambua konstytucji marcowej domena publiczna

Preambuła konstytucji marcowej (domena publiczna)


17 marca 1921

Sejm Ustawodawczy uchwalił konstytucję marcową. Ustawa zasadnicza regulująca ustrój państwa stanowiła fundament ustrojowy aż do 1935 roku. Zgodnie z jej postanowieniami Polska była republiką z systemem demokracji parlamentarnej i trójpodziałem władzy. Władzę ustawodawczą sprawował dwuizbowy parlament złożony z Sejmu i Senatu, wykonawczą – rząd i wybierany przez Zgromadzenie Narodowe (połączone izby Sejmu i Senatu) Prezydent, sądowniczą zaś niezależne sądy i trybunały.

Podpisanie traktatu ryskiego domena publiczna

Podpisanie traktatu ryskiego (domena publiczna)


18 marca 1921

Podpisano traktat w Rydze kończący wojnę polsko-bolszewicką. Polska granica wschodnia w dużej mierze pokrywała się z granicą II rozbioru, z korektą na rzecz Polski w postaci Wołynia i ziemi pińskiej.

 

Polski plakat propagandowy z okresu plebiscytu na Grnym lsku ze zbiorw NAC 1-H-432-3

Polski plakat propagandowy z okresu plebiscytu na Górnym Śląsku (ze zbiorów NAC, 1-H-432-3)


3 maja 1921

Wobec braku porozumienia związanego z plebiscytem na Górnym Śląsku i w obawie przed niekorzystnymi rozwiązaniami, na obszarze plebiscytowym wybuchło trzecie powstanie. W jego wyniku Komisja Międzysojusznicza zdecydowała się na korzystniejsze dla Polski rozwiązanie. W październiku tego samego roku postanowiono, że Polska otrzyma wschodnią, dobrze uprzemysłowioną część spornego terenu. Pomimo, że zdobycz stanowiła jedynie 1/3 terytorium Górnego Śląska, miała ona duże znaczenie gospodarcze: do Polski trafiło ponad 75% kopalni węgla i blisko 50% hut.

 

Autor: dr Sebastian Adamkiewicz

Jak to z tym 11 listopada było… Kilka refleksji o Niepodległej i świętowaniu jej odzyskania


Wielka Wojna, czyli pierwsza wojna światowa, przywróciła do życia państwo polskie. W wyniku jej rozstrzygnięć, upadku potęg zaborczych i własnych działań Polska po wielu dziesięcioleciach powróciła na mapy Europy. Wiele z przełomowych momentów wojny mogło stać się symbolem odzyskanej niepodległości. Jednak każdego roku świętujemy 11 listopada. Dlaczego?

W listopadzie 1914 roku pierwotne koncepcje Piłsudskiego i rozwiązania tzw. sprawy polskiej poniosły fiasko, a mocarstwa rozbiorowe – Rzesza Niemiecka, Austro-Węgry i Rosja – na dobre stanęły w szranki. Na pytanie Mariana Kukiela – „co dalej?” – późniejszy Marszałek odpowiedział, że jeśli wypadki nadal będą szły tą drogą, to w wyniku toczącej się wojny być może jedynie Romanowi Dmowskiemu, czyli jego głównemu przeciwnikowi politycznemu, uda się utworzyć jakąś formę polskiej państwowości, najpewniej opartą na carskiej Rosji, ale autonomiczną. Piłsudski zdawał sobie sprawę, że działalność Dmowskiego, który obrał inny od niego kierunek ku Niepodległej, także przyczynia się do podnoszenia kwestii polskiej na arenie międzynarodowej i może być w jakimś stopniu skuteczna. O tym przekonaniu świadczy też późniejsze współdziałanie piłsudczyków z narodowymi demokratami chociażby w porewolucyjnej Rosji.

Spory niepodległościowe

Jeszcze dobrze nie wysechł atrament na podpisanym 11 listopada 1918 r. w Compiègne rozejmie między państwami ententy a Niemcami kończącym zmagania wojenne, w Polsce trwała już walka o rząd dusz wchodzącego w niepodległość społeczeństwa. Spierali się nade wszystko zwolennicy Piłsudskiego i Dmowskiego. Starając się udowodnić i przekonać, że to właśnie obrane przez nich ścieżki finalnie doprowadziły do odrodzenia się Niepodległej, liczyli, że na zwycięzcę w tzw. „sporach niepodległościowych” czeka nagroda główna – legitymizacja rządów w powracającym do życia państwie polskim. Do sporów tych dołączały, choć w znacznie mniejszym zakresie, inne środowiska, jak choćby posiadająca niemałe aspiracje lewica niepodległościowa (głównie Polska Partia Socjalistyczna) czy próbujący odsunąć w czasie swój polityczny upadek konserwatyści krakowscy, którzy podczas wojny popierali Austro-Węgry. Jednak jesienią 1918 roku ani powracający z Magdeburga Piłsudski, ani czekający w Paryżu na rozpoczęcie konferencji pokojowej Dmowski, nie podpisaliby się pod słowami, które wiele lat później wyszły spod pióra Stanisława Cata-Mackiewicza. Ten publicysta i działacz konserwatywny twierdził, że w okresie Wielkiej Wojny obie orientacje – antyrosyjska Piłsudskiego i antyniemiecka Dmowskiego – spełniły swe zadanie i w równej mierze przyczyniły się do odzyskania przez Polaków własnego państwa.

Spory prowadzono na wielu płaszczyznach. Namiętnie dyskutowano nad kolorem barw narodowych, zastanawiając się, czy ma być biało-czerwony, czy może biało-amarantowy. Roztrząsano problem wizerunku godła państwowego, debatując nad orłem białym z koroną i bez korony. Rozprawiano wreszcie o nazwie ciała przedstawicielskiego, które zostanie wyłonione w celu uchwalenia konstytucji. Przede wszystkim jednak teraźniejszość determinowana była sporem o tę najmniej odległą przeszłość. Toczące się wówczas dyskusje, często zwulgaryzowane, można było śledzić na kartach licznych publikacji, broszur, artykułów prasowych. Poszczególne obozy wychwalały swe przedwojenne koncepcje oraz działania z lat 1914–1918, dezawuując przy tym albo wręcz wyśmiewając programy strony przeciwnej. W przedstawianych argumentach odwoływano się do pierwszowojennych wydarzeń – zazwyczaj nadając im szerszy symboliczny kontekst – z czasem poddano je silnej mitologizacji i wokół nich próbowano tworzyć akt założycielski odrodzonej Polski. Kilka dat przy tym w sposób szczególny „pracowało” na rzecz środowisk, które wyniosły je na swe sztandary.

Różne symbole, różnorodne interpretacje

Niepodległościowa lewica, czyli wówczas Polska Partia Socjalistyczna (od Kongresu Zjednoczeniowego w kwietniu 1919 roku grupująca socjalistów również z zaboru pruskiego oraz PPSD Galicji i Śląska Cieszyńskiego), wraz z częścią środowisk włościańskich odwoływały się do utworzenia w nocy z 6 na 7 listopada 1918 roku w Lublinie Tymczasowego Ludowego Rządu Republiki Polskiej, na czele którego stał Ignacy Daszyński. Jego gabinet wydał manifest, w którym nie tylko gwarantowano odradzającej się Polsce republikański charakter, ale głoszono też zwołanie konstytuanty, kreśląc przy tym demokratyczną ordynację wyborczą. Ponadto w sposób szczegółowy zapowiadano przeprowadzenie postępowych reform społeczno-ekonomicznych.

Obóz wszechpolski na plan pierwszy wysuwał datę 11 listopada 1918 roku – moment symbolicznej klęski Niemiec w starciu z ententą i osobistego triumfu lidera narodowych demokratów Dmowskiego (który jeszcze przed upadkiem carskiej Rosji w swych politycznych kalkulacjach stawiał na Wielką Brytanię i Francję). W Polsce w tym dniu, co warto podkreślić, nie działo się nic nadzwyczajnego. W Warszawie trwało rozbrajanie niemieckiego okupanta, a przybyły dzień wcześniej do stolicy Piłsudski otrzymał zwierzchnictwo nad (będącą w zarodku) armią polską. Dostał je z poręki skompromitowanej i powszechnie uważanej za organ kolaborujący z Berlinem Rady Regencyjnej, czym piłsudczycy w następnych latach wcale się nie szczycili. Możemy mówić, iż od tego dnia pojawił się nad Wisłą ośrodek niezależnej władzy – czy też, że od tego czasu datować można ciągłość polskiej władzy państwowej. Z łatwością jednak moglibyśmy wskazać inne momenty, które odpowiadałyby tym kryteriom.

Piłsudczycy, co oczywiste, całą narrację budowali wokół osoby swego Wodza. Komendant, a wkrótce Pierwszy Marszałek Polski, był dla nich – jak ujął to Michał Sokolnicki – po prostu Polską. W oczach wiarusów legionowych i członków Polskiej Organizacji Wojskowej w osobie Piłsudskiego skupiała się cała tradycja irredentystyczna, niepodległościowa epopeja napoleońska oraz dziedzictwo powstania styczniowego. Kult żołnierza walczącego i ginącego za Polskę, wzbogacony o epizody dziejów wojny polsko-bolszewickiej, szedł w parze z wynoszeniem na piedestał żyjących jeszcze towarzyszy broni i szybko stał się najważniejszym elementem piłsudczykowskiej „polityki pamięci”. Pełniła ona funkcję integracyjną oraz cementującą cały obóz. Jej fundamentem był wymarsz I Kompanii Kadrowej z krakowskich Oleandrów rankiem 6 sierpnia 1914 roku, obalenie słupów granicznych, wkroczenie do Królestwa i walka z carską Rosją.

11 listopada w służbie piłsudczyków

Zamach stanu Józefa Piłsudskiego w maju 1926 roku i przejęcie faktycznej władzy w państwie otworzył przed jego obozem nieograniczone niemal możliwości wdrażania w życie własnej wizji najnowszej historii i celebrowania wydarzeń z nią związanych. Grunt pod ich „politykę pamięci” był już w wielu aspektach wcześniej przygotowany – zarówno w społeczeństwie, wojsku, jak i w instytucjach państwowych. „Święta” dla piłsudczyków data 6 sierpnia była bliska jednak jedynie wybranym, z czego zwolennicy Marszałka świetnie zdawali sobie sprawę. Starano się przeto szukać innych rozwiązań. Zdecydowano, iż datą najbardziej odpowiadającą społecznym nastrojom będzie 11 listopada. Po pierwsze nikt nie kwestionował znaczenia przełomowości tej daty jako kończącej zmagania Wielkiej Wojny i porażki Niemiec. Po drugie data ta kojarzona była dotąd z narodową demokracją i sukcesem Dmowskiego w Paryżu. Pójście w tym kierunku byłoby podwójnym uderzeniem w obóz wszechpolski, co dla piłsudczyków również odgrywało niemałe znaczenie. Należało jednak dodatkowo postarać się, aby 11 listopada związać tylko i wyłącznie z Piłsudskim.

Jego zwolennicy nie tracili czasu. W specjalnie wydanym przez Marszałka (pełniącego wówczas także funkcję premiera) dokumencie z 8 listopada 1926 roku, w którym znalazły się słowa, że „w dniu 11 listopada państwo polskie obchodzić będzie ósmą rocznicę zrzucenia jarzma niewoli i uzyskania pełnej, faktycznej niezawisłości”, próżno by szukać wzmianki o rządzie lubelskim czy też o Compiègne. Nie był to przypadek. W tym samym czasie w prasie piłsudczykowskiej pojawiały się zdania, że „ósma rocznica wypędzenia z Polski okupantów oraz powrotu z więzienia magdeburskiego budowniczego Niepodległej Polski Józefa Piłsudskiego obchodzona będzie w tym roku uroczyście”. Komendant, jak wiadomo, powrócił z magdeburskiej twierdzy do Warszawy 10 – a nie 11 listopada.

Narracja jednak była już przestawiona na odpowiednie tory i z każdym rokiem nabierała tempa. Na płaszczyźnie lokalnej mnożyły się szybko wprowadzane w życie pomysły powoływania kolejnych komitetów na rzecz budowy pomników upamiętniających poległych legionistów, POW-iaków czy – z czasem – głównie z miejscowych inicjatyw, nazywania imieniem Piłsudskiego ulic, placów i skwerów polskich miast. Imię Marszałka starano się łączyć także z upamiętnianiem innych wydarzeń (nie tylko 11 listopada) oraz postaci polskiej historii, które niezależnie od ich rangi odgrywały jakąś rolę w piłsudczykowskich interpretacjach historii. Odpowiednia propaganda historyczna trafiała także masowo pod strzechy szkół czy wojskowych garnizonów. Armia dość szybko zresztą wkroczyła na ścieżkę piłsudczykowskiej wizji dziejów.

Piłsudczycy ściśle powiązali fakt odzyskania przez Polskę niepodległości z osobą swego Komendanta. Jego śmierć jedynie wzmogła personalną nutę w piłsudczykowskiej narracji. Ekpia pomajowa zajęła się dalszym pogłębianiem jego kultu. W ustawie sejmowej z 23 kwietnia 1937 r. wprost już uznano, że „[d]zień 11 listopada, jako rocznica odzyskania przez Naród Polski niepodległego bytu państwowego i jako dzień po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Narodu w walkach o wolność Ojczyzny – jest uroczystym świętem niepodległości”.

Autor: dr Krzysztof Kloc